Sách lá – di sản tri thức trong không gian Bảo tàng Văn học Việt Nam
Phần trưng bày Lịch sử chữ viết Việt Nam tại Bảo tàng Văn học Việt Nam, ba bộ sách lá của người Thái, Chăm và Khmer luôn nhận được sự quan tâm đặc biệt của khách tham quan. Những hiện vật này không chỉ gây ấn tượng bởi chất liệu độc đáo mà còn mở ra một không gian văn hóa, tri thức cổ xưa.
Sách lá hiện đang trưng bày tại Bảo tàng Văn học Việt Nam
Theo các nhà nghiên cứu, từ rất sớm, con người đã biết tận dụng những vật liệu tự nhiên để lưu giữ tri thức. Ở khu vực Đông Nam Á, sách lá được sử dụng phổ biến, chủ yếu làm từ lá Buông và Pơlang, trở thành một hình thức ghi chép bền bỉ, độc đáo và giàu giá trị văn hóa. Đối với cộng đồng người Thái, Khmer và Chăm ở Việt Nam, sách lá không chỉ là phương tiện lưu truyền chữ viết mà còn là “ký ức sống” của tôn giáo, lịch sử và đời sống tinh thần được gìn giữ qua nhiều thế kỷ.
Để tạo nên một bộ sách lá, người xưa phải trải qua quy trình chế tác vô cùng công phu. Theo TS. Vi Văn An: “Lá Buông (của người Chăm và Khmer) hoặc lá Pơlang (của người Thái) được lựa chọn kỹ lưỡng, cắt về, phơi sương cho dẻo rồi hong khô, ép phẳng và xử lý nhằm chống mối mọt. Người viết dùng kim hoặc vật nhọn hơ nóng trên lửa để khắc từng ký tự lên lá. Sau đó, dùng mực, mật cá hoặc nhựa cây bôi lên bề mặt để chữ hiện lên rõ nét. Khi đóng thành cuốn, các lá được xâu lại thành tập, đôi khi kẹp giữa hai thanh gỗ để tránh cong vênh, hư hỏng. Để bảo quản lâu dài, sách thường được bỏ vào túi treo trên gác bếp (đối với người Thái) hoặc cuộn vải, cất trong hòm (đối với người Chăm và Khmer)”.
Sách lá hiện đang trưng bày tại Bảo tàng Văn học Việt Nam
Quy trình làm sách lá đòi hỏi sự kiên nhẫn, am hiểu chữ viết và một tâm thế trang nghiêm, bởi nội dung ghi chép trong sách thường là kinh điển, giới luật Phật giáo, các tri thức thiêng liêng, nghi lễ và tín ngưỡng truyền thống. Vì vậy, việc sáng tạo sách lá thường diễn ra trong không gian tôn giáo.
Không chỉ mang giá trị vật chất, sách lá còn là di sản tinh thần quý báu. Mỗi bản sách là sự kết tinh của tri thức, ngôn ngữ và tín ngưỡng, phản ánh mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên và cộng đồng. Sách lá vì thế không chỉ là ký ức của quá khứ, mà còn là lời nhắc nhở sâu sắc về sự trân trọng tri thức và sức sống bền bỉ của văn hóa các dân tộc.
Tại Bảo tàng Văn học Việt Nam, những hiện vật liên quan đến lịch sử chữ viết và các chất liệu ghi chép giúp công chúng hình dung rõ hơn về hành trình lưu giữ văn bản của dân tộc, từ chữ viết trên lá, gỗ, cho đến giấy. Khi đứng trước các bộ sách lá của người Thái, Khmer và Chăm, người xem có thể nhận ra rằng những hiện vật này là một phần quan trọng trong bức tranh đa dạng của di sản văn học và chữ viết ở Việt Nam cũng như khu vực Đông Nam Á.
